Zachowanie człowieka to temat rzeka. Można wymienić mnóstwo czynników, które potencjalnie mogą wpłynąć na podjęte przez nas działania. Mówimy o roli czynników środowiskowych, sytuacyjnych, osobowości, kulturze, doświadczeniu, uwarunkowaniach fizycznych, czy też o czynnikach świadomych bądź nieświadomych. Znaczny wpływ na nasze zachowanie ma również sfera emocjonalna, ale zacznijmy od początku.

Czym są emocje?

Emocja to subiektywny stan psychiczny, uruchamiający priorytet dla związanego z nią programu działania. Odczuwaniu emocji towarzyszą zwykle zmiany somatyczne, ekspresje mimiczne i pantomimiczne oraz specyficzne zachowania.

Doliński i in.,2010

W psychologii istnieje bałagan dotyczący terminologii związanej z emocjami. Jest wiele definicji, które z różnych perspektyw opisują i wyjaśniają emocje. Emocje są jak Yeti – każdy o nich słyszał, ale nikt ich nie widział. Wybrałam jedną z wielu definicji, która moim zdaniem ogólnie informuje nas czym jest emocja, co ona nam robi i jak się objawia w organizmie.

Wracając do wybranej przeze mnie definicji emocji i interesujących nas w tym artykule tematów to można jednoznacznie stwierdzić, że emocja jest stanem, który nadaje naszemu działaniu, czyli ZACHOWANIU priorytet. Zgodnie z tym stwierdzeniem przyjmujemy, że emocje kierują naszymi reakcjami. I niestety albo stety, tak to generalnie wygląda. Oczywiście możemy pracować nad naszymi emocjami (i bardzo do tego zachęcam), aby w jak największym stopniu świadomie kontrolować emocje, a tym samym nasze zachowanie.

Jak powstają emocje?

Emocje odczuwamy w sobie, i nie, nie powstają one w serduszku. Do powstania emocji w organizmie niezbędna jest aktywność określonych obszarów mózgu oraz zmian w ciele, które mobilizują do działania. Pojawienie się emocji często, ale nie zawsze zakłada – świadomą ocenę poznawczą. Ocena ta poprzedza emocje i modeluje jej jakość (Doliński i in., 2010). Co to dla nas oznacza? Posłużę się przykładami: smutek pojawi się u kogoś, gdy dojdzie on do wniosku, że nie ma odpowiednich zasobów by poradzić sobie z daną trudnością. Szczęście zrodzi się, gdy ktoś uzna, że dana sytuacja sprzyja ociągnięciu zamierzonych przez niego celów.

Z drugiej strony należy pamiętać, że w psychologii bywa różnie i rzadko w akademickiej teorii pojawia się jednoznaczne stanowisko wyjaśniające konkretne zjawisko. Tutaj warto wspomnieć, że istnieją przedstawiciele teorii fizjologiczno-cielesnych, którzy twierdzą, że emocje pojawiają wcześniej niż ocena poznawcza i są niezależnie od poznania. To znaczy, że czuję daną emocję, zanim pomyślę i ocenię sytuację. Przyjmujemy współcześnie, że poznanie wpływa na emocje, ale same emocje mają również ogromny wpływ na poznawanie i wiedzę. Mogą być zarówno przyczynami, jak i skutkami procesów poznawczych (Dąbrowski, 2012).

Emocje podstawowe to emocje uniwersalne dla różnych kręgów kulturowych. Wyróżniamy: strach, złość, smutek, wstręt, zaskoczenie i radość.

Ekman, 2012
Przypomnij sobie teraz różne wydarzenia, w których powstałe emocje przejęły kontrolę nad Twoim ciałem i popchnęły Cię do wykonania konkretnej czynności. Przykłady:

ZŁOŚĆ – „Tak mnie Marek zdenerwował, że rzuciłam telefonem o ścianę.”

SMUTEK – „Wczoraj dowiedziałem się o jej chorobie. Jest mi bardzo przykro. Nie mam na nic siły, nic dziś nie jadłem, nie wychodzę z domu.”

WSTRĘT – „Niebieski robak był tak obrzydliwy, że wypuściłam szklankę z wodą z ręki i uciekłam do łazienki.”

RADOŚĆ – „Wczoraj spotkałam się z Agnieszką. Byłam tak szczęśliwa, gdy ją zobaczyłam, że wyściskałam ją za wszystkie czasy zupełnie zapominając o pandemii, dystansie społecznym i innych obostrzeniach.”

Wymienione przykłady pokazują, że zdarza się, iż w silnych emocjach wyłączamy racjonalne myślenie. Nie zawsze jesteśmy w pełni świadomi podejmowanych przez nas działań i nie zawsze kontrolujemy nasze zachowania, czasami działamy jak na autopilocie.

Jak więc można pracować nad tym by być mniej podatnym na wpływ emocji, a tym samym mieć większą kontrolę nad swoim ciałem? Jedną z możliwości jest zdobycie wiedzy o mechanizmach powstawania emocji, ale równie ważne jest ciągłe kształtowanie umiejętności radzenia sobie z emocjami, rozpoznawania i nazywania ich, czy też zauważania emocji w ciele. Wiedza i ćwiczenie pozwolą nam na nabycie nowych kompetencji.

Model ABCD emocji

Jednym z modeli wyjaśniających mechanizm wpływu emocji na zachowanie jest model ABCD emocji. Został on utworzony przez M. Maultsby’ego jako rozwinięcie modelu ABC A. Ellisa.

Model prosto wyjaśnia, że to jak odbierasz sytuację/wydarzenie, czyli to jak ją opisujesz (A) , co o niej myślisz (B), jakie wywołuje u Ciebie emocje (C) ma związek z tym jakie ostatecznie podejmujesz zachowanie (D). W tym modelu każdy aspekt wpływa na inny. Zobacz, że podjęte przez Ciebie działanie (D) wpływa na Twoje emocje (C) , myśli (B), czy też spostrzeganie sytuacji (A). Warto również pamiętać, że tak samo powstające myśli działają na emocje i zachowanie. Sytuacja przykładowa:

A1: Mama dzwoni i prosi mnie o pomoc w sprzątaniu jej biura.

B1: Jeśli się nie zgodzę, może się przepracować i źle czuć. Jeśli się nie zgodzę , to jestem złą córką.

C1: Niepokój

D1 i A2: Zgadzam się i szybko zmieniam swoje plany na dzisiaj.

B2: Znów mnie wykorzystuje. Nie szanuje mnie i mojego czasu.

C2: Złość, niezadowolenie, żal.

D2: Zjadam w drodze do mamy dużo słodyczy.

Widać tu wyraźnie, że emocje są jednym z czynników, które determinują nasze zachowanie. Wracamy do punktu wyjścia, czyli do definicji emocji.

Emocje są w naszym życiu naturalnym stanem i mają duże znaczenie. Mogą być dla Ciebie komunikatem i wskazówką w życiu codziennym. Jeśli skrupulatnie się im przyjrzysz to pomogą Ci wyjaśnić zachowanie, mogą powiedzieć Ci czy zrobiłeś coś zgodnie ze swoimi wartościami, mogą stanowić motywację do podjęcia nowych działań lub kontynuowania tych już podjętych, czy też mogą podpowiedzieć Ci, czy podjęta przez Ciebie decyzja jest słuszna. To, że emocje oddziałują na nas możemy przekuć na nasz atut i wartość. Skorzystajmy z tego.

Źródła:

Brzezińska, A., Cierpiałkowska, L., Doliński, D., Grabowska, A., Grzymała Moszczyńska, H., Jaśkowski, P., Kwiatkowska, A., Paluchowski, W.J., Strelau, J., Sęk, H., Wojciszke, B., Zalewski, M., Ziółkowska, B. (2010). Psychologia Akademicka. Podręcznik Tom 2. Wydawnictwo: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Ekman, P. (2012). Natura emocji. Podstawowe zagadnienia. Wydawnictwo: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Dąbrowski, A. (2012). Wpływ emocji na poznanie. Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria, 3(83). DOI: 10.2478/v10271-012-0082-6
Zdjęcie autorstwa Gratisography z Pexels